تاریخ وطن

مقدمه و اهداف: سید احمد بریلوی از معدود صوفیان انقلابی شبهقاره هند است که با جهاد و قیام مسلحانه، اندیشه سیاسی خود را از تئوری به عمل تبدیل کرد. اندیشه سیاسی بریلوی با بحرانها و بینظمیهای زمانه او بی ارتباط نبود. مسئله اساسی مقاله این است که چه نسبتی میان اندیشه سیاسی سید احمد بریلوی و بحرانها و بینظمیهای زمانه او وجود دارد؟ پرسش کانونی جستار حاضر این است که از نظر سید احمد بریلوی بحرانهای جامعه آن روز شبهقاره چه بودند و ریشه و علل آنها را چه میدانست و نظم سیاسی آرمانی او چه بود و چه راهکاری را برای گذار از بحرانها تجویز کرد؟ روش ها: نوشتار حاضر در تبیین اندیشه سیاسی سیداحمد بریلوی از مدل «نظریه بحران» توماس اسپریگنز به مثابه چارچوب نظری و روششناسی پژوهش سود جسته است. اسپریگنز روش خود را با هدف کشف و درک «منطق درونی» نظریه سیاسی ارائه نمود. از نظر وی هر نظریه سیاسی از دل بحران زمانه خود پدید میآید و نگاهی به وضعیت موجود (هستها) و نگاهی به وضعیت مطلوب (بایدها) دارد. اسپریگنز معتقد است که هنر بزرگ یک نظریه سیاسی ارائه طریقی برای تلفیق «هستها» و «بایدها» استیافته ها: سیداحمد قدرتهای سیاسی را در تعارض با زیربنای نظری و نظام ارزشی اسلامی خود می دید. ازاین رو، در شرایطی که مناسبات قدرت به سمت قدرت نامشروع میل میکرد و نظم سیاسی مسلمانی قابلیت بازتولید خود را اندک اندک از دست می داد، با اندیشیدن در باب امامت، جهاد و حکومت تلاش کرد تا راه را برای تحول و جابجایی قدرت مشروع هموار سازد. در تحلیل نهایی، گرچه «طریقت محمدیه» از تأسیس نظم جدید و استقرار حاکمیت مشروع براساس مبانی سیاسی- دینی خود ناتوان ماند، ولی در مشروعیتزدایی و بیاعتبارسازی «حق فرمانروایی» قدرتهای استعماری و استبدادی تا اندازهای کامیاب بود. بریلوی به دلیل طمع و خیانت برخی از سران پشتونها که دستورات او را برای یک جهاد اصولی زیر پا گذاشتند، شکست خورد. جهاد بریلوی متضمن هنجارهای خاصی از جنگ بود و هرگونه اهداف مادی را که معطوف به جمعآوری غنایم بود با اصول جهاد ناسازگار میدانست. این اصول، عملاً محدودیتهایی را در برابر جنگجویان او که عمدتاً از قبایل پشتون بودند قرار میداد. سران پشتون این محدودیتها را پس زده و از اصول جهاد بریلوی عبور کردند و به جمعآوری غنایم جنگی مشغول شدند. تمایل شدید پشتونها به کسب غنایم، نخستین شکاف را در جنبش سیداحمد به وجود آورد. پس از آن، این شکاف در مسائل دیگری مانند ناسازگاری اصول راستکیشی سیداحمد با سنتهای قبیلهای پشتونها رخنه کرد و باعث شکست جنبش بریلوی شد. جنبش طریقت محمدیه به لحاظ مذهبی بیشترین تأثیر را بر بریلویۀ معاصر گذاشت و به لحاظ نظامی و سیاسی گروه طالبان درافغانستان به شدت از آموزههای جهادی وی تأثیر پذیرفت. نتیجه گیری: بحرانهای اصلی از نظر بریلوی بحران «سیاسی» و «دینی» است. ریشه اصلی بحرانها نیز از نظر وی «شرک» و «کفر» شمرده شده است. نظم سیاسی آرمانی سید احمد نابودی شرک و کفر، اعتلای کلمهالله، احیای قرآن و سنت رسولالله و بازسازی یک دولت اسلامی بومی است. راهکار عملی وی برای رفع بحرانها و گذار از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب اقامه دائمی فریضه «جهاد نظامی» است. هر چند در نهایت سید احمد بریلوی در اجرای راهکار خود ناکام میماند.